Ayna, insan?n kendisini gцrmesi iзin kulland??? cam veya maden levhad?r. Mercek ise iзinden geзen paralel ???nlar? birbirine yakla?t?ran ya da uzakla?t?ran


download 54.38 Kb.
jenengAyna, insan?n kendisini gцrmesi iзin kulland??? cam veya maden levhad?r. Mercek ise iзinden geзen paralel ???nlar? birbirine yakla?t?ran ya da uzakla?t?ran
KoleksiDokumen
a.kabeh-ngerti.com > Astronomi > Dokumen
Ayna, insan?n kendisini gцrmesi iзin kulland??? cam veya maden levhad?r. Mercek ise iзinden geзen paralel ???nlar? birbirine yakla?t?ran ya da uzakla?t?ran saydam bir cisimdir. ?nsan gцzьnьn gцrmesini gцz merce?i sa?lar. Gцrme bozuklu?unu gidermek iзin merceklerden olu?an gцzlьk tak?l?r. Foto?raf makinesi ve bьyьteз de, mercekle зal??an araзlard?r. Mikrokskop, teleskop ve di?er birзok цlзme araзlar?nda mercekler ve aynalar bulunmaktad?r. Bir aynan?n цnьnde durup bakarsan?z, yьzьnьzь gцrebilirsiniz. Aynan?n durumunu de?i?tirince, ba?ka cisimleri de gцrebilirsiniz. Aynada, цnьndeki cismin bir gцrьntьsь olu?ur.
Mercek ve aynalar, gцrьntь eldesi iзin kullan?l?rlar. Normal bir dьz aynada, цndeki cismin gцrьntьsь, cisimle ayn? bьyьklьkte ve do?rultudad?r; fakat sa?? ve solu yer de?i?tirmi?tir. Sol el, gцrьntьnьn sa? taraf?nda gцrьnьr. Aynalar ve merceklerle daha bьyьk yada daha kьзьk gцrьntьler de elde edilebilir. Mercek, bir ya da iki yьzь зukur veya tьmsek olan, cam veya plastikten yap?lm?? bir araзt?r. Saydamd?r, yani ????? geзirir. Fakat iзinden geзen ?????n gidi?ini sapt?r?r. Bu sapmaya ?????n k?r?lmas? denir.
Ayna ise ?????n geзemedi?i, parlak bir cisimdir. Yьzleri dьz veya e?ri olabilir. Cam?n bir taraf?n? gьmь? veya ba?ka metalle kaplayarak yap?l?r. Ayna, ьzerine gelen ?????, geldi?i tarafa geri gцnderir. Bu olaya da ?????n yans?mas? denir. Mercekler ve aynalarla ilgili зal??malara geometrik optik denir. Optik, ???k bilgisi demektir. Geometri ise, ?ekiller ve do?rultular? inceleyen bilimdir.farkl? ?ekilli mercekler ve aynalar, ?????n gidi?ini зe?itli ?ekillerde de?i?tirirler. Bunlar geometrik optik kurallar?yla belirlenmi?tir.
I??k, bir enerji tьrьdьr. Kitab?n sayfas?ndan gцze gelen ???k, gцze enerji ta??maktad?r. Fakat ayna ve merceklerin зal??mas?n? aз?klamak iзin ?????n ne oldu?unu aз?klamaya gerek yoktur. I????n ne oldu?u ц?renilmeden зok цnce ?????n hareket ?ekli incelenmi? ve anla??lm??t?.
I??k, cam, su ve hava gibi maddelerden geзebilir. Bu maddelere ortam denir. Bo?luk da bir ortamd?r ve ???k ondan da geзebilir. I????n hareketi, ???nlardan yola з?k?larak daha kolay incelenebilir. I??k ???n?, ?????n зok ince bir parзas?d?r

Bir ortamda yol alan bir ???n do?rusal olarak gider. Fakat ba?ka bir ortama geзince, do?rultusu de?i?ir. Bir ayna veya merce?e зarp?nca da ayn? ?ey olur. Bunlara gelirken ve з?kt?ktan sonra ???k do?rusal yay?l?r. Fakat iзinde, k?r?lmalar nedeniyle sapmalar olur.
Dьz bir зizgi зizin. Bunu bir aynan?n dьz yьzь varsay?n. Sonra bu yьzeye gelen, do?rusal bir ???n зizin. Bu ???n, aynaya herhangi bir noktada зarps?n. Ayn? noktaya gelen, fakat aynaya dik bir ???n daha зizin. Buna dik зizgi veya normal denir.

Цnce зizilen herhangi ???n, normalle bir aз? yapar ve bu aз?ya gelme aз?s? ad? verilir. Yans?yan ???n da, normalle bir aз? yapar. Buna yans?ma aз?s? denir.Yans?ma yasas?na gцre, gelme aз?s?yla yans?ma aз?s? birbirine e?ittir. Bцylece, yans?yan ???n, gelen ???n?n normalle yapt??? aз?n?n ayn?n? yapacak ?ekilde, normalin di?er taraf?na зizilebilir. Gelme aз?s? s?f?r derece ise, gelen ???nla yans?yan ???n ьstьste зak???r.Gelme aз?s? doksan dereceye yak?nsa, yans?yan ???n da ayna yьzьne de?erek gider.Bu olay, bir bilardo topunun masan?n kenar?na зarp?p, ayn? aз?yla di?er tarafa gitmesine benzer.Aynan?n цnьne bir cisim koydu?umuzu dь?ьnelim. Cismin her noktas?ndan geзerek gelen ???nlar aynaya зarpar. Her ???n, yans?ma kural?na uyar. Yans?yan ???nlar, normalin di?er taraf?na do?ru yol al?rlar. Aynan?n arkas?ndaki bir noktadan ???nlar з?k?yormu? gibi gцrьnьr. Cisim oradaym?? gibi olur. Bu ?ekilde, aynan?n arkas?nda olu?an gцrьntьye gerзek olmayan gцrьntь denir.
Dьz aynada,cisimle gцrьntь ayn? boydad?r. Ayna arkas?ndaki gцrьntьnьn ve цndeki cismin, aynaya uzakl?klar? e?ittir.

Bьtьn cisimler, ьzerlerine gelen ?????n bir k?sm?n? yans?t?rlar. Bцyle olmasayd?, onlar? gцremezdik. Fakat neden her cisimde aynadaki gibi gцrьntьler gцrmeyiz? Ayna yьzeyinin цzelli?i nedir?Aynalarda gцrьntь olu?mas?n?n nedeni arka yьzlerinin зok parlak olmas?d?r. Yьzey pьrьzlь olursa, yans?yan ???nlar birзok do?rultulara da??l?r, bu yьzden bir gцrьntь olu?amaz. D??bьkey (konveks) aynadaki gцrьntь de, dьz aynadakine benzer. Yьzeyi dьz de?ildir ve d??a do?ru з?k?nt?l?d?r.bir topun yьzeyi veya fincan?n d?? taraf? da d??bьkeydir. D??bьkey aynan?n yьzeyi kьreseldir ve kьrenin bir k?sm? ?eklindedir. Bьyьk ma?azalardaki ve otomobillerdeki aynalar genellikle d??bьkeydir. D??bьkey aynada cismin gцrьntьsь, cisimden daha kьзьktьr. Ayr?ca gцrьntьnьn biзimi de bozulmu?tur.D??bьkey aynalarda yaln?z gцrьntьnьn bьyьklь?ь de?i?mez. Gцrьntьnьn aynaya uzakl???, cismin aynaya uzakl???ndan daha azd?r. Otomobillerdeki geriyi gцrme aynalar?nda arkadan gelen otomobiller daha yak?nda gibi gцrьlьr. Gerзek uzakl?klar?n? anlamak iзin dцnьp bakmak gerekir.D???bьkey aynan?n kьзьk bir yьzeyini dьzlem ayna gibi dь?ьnebiliriz. Ayn? ?ekilde, yeryьzьndeki kьзьk bir yьzeyi de dьz olarak gцrьrьz. Bцylece, her ???n, dьz yьzeyden yans?yor gibi dь?ьnьlebilir.
D??bьkey aynan?n merkezinden ve tepesinden geзen normal do?ruya aynan?n ekseni denir. Eksen ьzerindeki cisimlerin gцrьntьsь yine eksen ьzerinde olu?ur.
Зorba ka????n?n arkas?da d??bьkey aynad?r. Ka????n iз зukur taraf? ise, iзbьkey (konkav) bir yьzeydir. D??bьkey aynalar, kьзьk gцrьntь verdikleri halde, iзbьkey aynalardaki gцrьntь, cisim taraf?ndad?r ve cisimden daha bьyьktьr. Tra? aynalar? iз bьkey ayna ?eklindedir.
E?lence parklar?ndaki gьldьren aynalar?n yьzeyleri dalgal?d?r. Baz? k?s?mlar? d??bьkey, baz? k?s?mlar? ise iзbьkey aynad?r. Bu yьzden, bak?nca, baz? k?s?mlar?m?z? bьyьk, baz?lar?n? ise kьзьk gцrьrьz. Cisim uzakta ise, iзbьkey aynalarda de?i?ik bir gцrьntь olu?ur.bir tra? aynas?ndan yeteri kadar uzakta durursan?z kendinizi daha kьзьk gцrьrsьnьz. Ayn? zamanda gцrьntь ba? a?a??d?r ve aynan?n arkas?nda de?il, цnьndedir.

Bu зe?it gцrьntьye gerзek gцrьntь denir. Gцrьntьnьn bulundu?u yerden gerзek ???nlar geзer. ?зbьkey aynalar?n зok yak?n?ndaki cisimlerin gцrьntьsь ise, d??bьkey aynalardaki gibi gerзek olmayan gцrьntьdьr.Зok bьyьk astronomi teleskoplar?nda yans?t?c? (reflektцr) denilen iзbьkey aynalar vard?r. Kalifornia’daki Palomar da??ndaki yans?t?c?n?n зap? 508 santimetredir. Y?ld?zlar?n gцrьntьlerini elde etmekte kullan?l?r. Y?ld?zlar?n gцrьntьlerinin resmi de зekilebilir.Aynalardan ba?ka, merceklerle de gцrьntь elde edilebilir. Mercekler cam disklerden kesilir ve sonra yьzeyleri parlat?l?r. I??k, mercekten geзince, do?rultusu de?i?ir. Bu olay? anlamak iзin, ?????n su ve camda nas?l yol ald???n? bilmek gerekir. Bir ortamdan di?erine geзerken ?????n do?rultusu de?i?ir. Buna k?r?lma denir.Hava ve cam gibi, farkl? iki ortam?n s?n?r?n? belirtmek amac?yla dьz bir зizgi зizin. Sonra havadan bir ???n geldi?ini gцsterin. Cama зarpt??? yerdeki yьzeyin normalini зizin. I??k, cam iзinde yolunu de?i?tirecek ve k?r?lm?? ???k olacakt?r. K?r?lm?? ???n?n, normalle yapt??? aз?ya k?r?lma aз?s? ad? verilir. Bu aз?, normalin di?er taraf?ndad?r.K?r?lma kural?na gцre k?r?lma aз?s?, gelme aз?s?ndan daha kьзьktьr. Yani, ???k, norrmale do?ru yakla??r. E?er aз?, yьzeye te?et olarak gelirse, yani dik aз?l? ise dьz olarak yoluna devam devam eder.?imdi de camdan gelen herhangi bir ???n зizin. Bu ???n k?r?lacak ve havaya з?kacakt?r. Havadaki k?r?lma aз?s?, camdakinden farkl?d?r. K?r?lma kural?na gцre, k?r?lma aз?s?, gelme aз?s?ndan daha bьyьktьr. I??k, normalden uzakla??r ?ekilde yol al?r.Bu iki durum birbirinin benzeridir. Havadaki aз?, camdaki aз?dan her zaman daha bьyьktьr. Cam, havadan daha yo?un bir maddedir. Yo?un olan ortamda, aз? daha kьзьktьr. Bu durum di?er ortamlar iзinde bцyledir. I??k, hava ile su aras?nda k?r?l?yorsa, sudaki aз? daha kьзьktьr, зьnkь su, havadan daha yo?undur.I??k, havadan, daha yo?un bir ortama geзerse, o ortam?n yo?unlu?una ba?l? olarak k?r?l?r. Ortam?n yo?unlu?u fazlaysa, k?r?lma aз?s? kьзьk olur; yani ???k daha fazla bьkьlьr. Bu bьkьlme miktar?, k?r?lma indisi denilen bir say?yla gцsterilir. Yo?unlu?u fazla olan ortam?n k?r?lma indisi de bьyьktьr.Aynalarda oldu?u gibi, mercekler de ?????n do?rultusunu de?i?tirmek iзin kullan?l?r. Bir cisimden gelen ???nlar, mercekten geзtikten sonra, ba?ka bir noktada kesi?irler ve sanki oradan з?k?yor gibi olurlar.Yeni noktada bir gцrьntь olu?ur. Bьyьteзler, iki taraf? da d??bьkey olan merceklerdir. Bunlar? kullanarak, Gьne? ???nlar?n? bir noktada toplayabilirsiniz. Bцylece Gьne?in bir gцrьntьsьnь elde edebilirsiniz. Ayn? ?ekilde pencerenin gцrьntьsь de gцrьlebilir.Bir bьyьteзle, kolunuzu uzat?p tutarak cisimlere bak?n. Cisimlerden gelen ???nlar, mercekle gцzьnьz aras?nda bir bir yerde birle?ir ve ???k bu noktadan yeniden gцzьnьze gelir. Cisimlerin gerзek gцrьntьlerini gцrьrsьnьz. Fakat bu gцrьntьler ba?a?a?? durumdad?r.Kьзьk gцk dьrbьnleri, normal dьrbьnler ve bir зok astronomi dьrbьnьnde, cisimlerin gerзek gцrьntьlerini elde etmede d??bьkey mercekler kullan?l?r. Bunlara ince kenarl? mercekler ad? verilir. Cisimler ince kenarl? merce?e yakla?t?kзa, gцrьntьleri, mercekten daha uzakta olu?ur. Fakat cisim, merce?e зok yak?nsa, gerзek bir gцrьntь olu?maz. Cisimle ayn? tarafta, gerзek olmayan bir gцrьntь olu?ur. Kьзьk bir bцce?e, bьyeteci yakla?t?rarak bak?nca, bцce?in gerзek olmayan bir gцrьntьsь gцrьlьr.
Bьyьteзteki merce?in iki yьzь de d??bьkey de?ildir. Biri d??bьkey di?eri dьzdьr. Bu tip merce?e dьzlem-d??bьkey mercek denir. Bir yьzь d??bьkey di?eri зukur da olabilir. Bunlar ???nlar?n daha az da??lmas?n? sa?larlar.Ortas?, kenarlar?ndan daha ince olan mercekler, bьyьteз olarak kullan?lamaz. Cisimlerin gцrьntьleri gerзek de?ildir ve cisimden daha kьзьktьr. Bunlarla gerзek gцrьntь elde edilemez. Gцzlьklerdeki mercekler daha зok bu tьrdendir.

Bir cismin veya gцrьntьsьnьn foto?raf?n? зekebilirsiniz. Foto?raf makinesinin merce?i iki taraf? d??bьkey ince kenarl? mercektir. Film ьzerinde gerзek gцrьntь olu?turur.

?nsan gцzьndeki mercek de ince kenarl?d?r. Gцzьn a?tabaka denilen arka k?sm?nda, gerзek gцrьntь olu?turur. A?tabakada renkli ???klar ve gцrьntьler elektrik sinyallerine dцnь?ьr ve beyine gider.Yapay merceklerin ?ekli de?i?emedi?i halde, gцz merce?i, yьzeylerini de?i?tirebilir. E?rili?i зok fazlala??nca, yak?ndaki cisimleri gцrьr. E?rili?i az olunca, uzaktaki cisimleri gцrьr.Fota?raf makinesinin merce?inin belirli bir ?ekli vard?r. Farkl? uzakl?ktaki cisimlerin gцrьntьsьnь, film ьzerine dь?ьrebilmek iзin, mercek hareket ettirilir.Merceklerin ve aynalar?n da yap?m kusurlar? olabilir. Yьzeylerinin e?rili?i de?i?kense, bulan?k gцrьntьlerin olu?mas?na yol aзarlar. Bir noktadan gelen ???nlar, bir noktada birle?mez, farkl? yerlerde birle?irler. Buna kьresel sapma ad? verilir. Bunu цnlemek iзin, merceklerin yьzeyi tam kьresel yap?lmaz.Renk sapmas? nedeniyle de bulan?k gцrьntь olu?abilir. Зьnkь merce?in yap?ld??? cam, farkl? renkli ???klar?, farkl? miktarlarda k?rar. Bu yьzden cisimlerin gцrьntьsь bulan?k olur. Gцrьntь, renkli ?eritler biзiminde gцrьlьr. Bu sapma, birkaз merce?i bir arada kullanarak dьzeltilebilir. Kullan?lan camlar?n k?r?lma indisleri farkl? seзilir.
Merce?e gelen ???nlar?n hepsi di?er tarafa geзmez. Bir k?sm? da geri yans?r. Bu durum pencere cam?nda gцrьlebilir. Bunlar, optik araзlarda istenmeyen yanl?? gцrьntьlere yol aзabilir. Bu yans?may? azaltmak iзin mercekler, ????? geзiren, fakat yans?tmayan цzel bir kimyasal maddeyle kaplan?r.

I??k, yo?un bir ortamdan, az yo?un ortama geзerse, yьzeyin normalinden uzakla?arak k?r?l?r. Bu k?r?lma o kadar fazla olabilir ki , k?r?lan ???n, yьzeye te?et olur. Bu durum kritik aз? denilen belli bir geli? aз?s?nda olur. Geli? aз?s?, kritik aз?dan daha bьyьkse, k?r?lma olmaz. Gelen bьtьn ???k, yeniden зok yo?un ortama yans?r. Buna tam yans?ma ad? verilir.Mercek: Optik gцrьntьler olu?turmak iзin kullan?lan, genellikle kьresel yьzeylerle s?n?rl?, camdan ya da ???k k?r?c? bir maddeden yap?lm?? hacim.Dalga ve titr: Sesцtesi mercek, sesцtesi titre?imlerin h?z?n?n, sesцtesi inceleme ortam?ndakinden (su, insan vьcudu) зok farkl? oldu?u bir gereз iзinde (pleksiglas, kauзuk) gerзekle?tirilen ve bu nedenle, sesцtesi titre?imler iзin optik merceklerin ????a gцsterdi?ine benzer цzellikler gцsteren dьzenek. (Sesцtesi mercekler, akustik mikroskopta kullan?l?r.)elektron: Elektron merce?i, kondansatцrlerden (elektrostatik mercek), bobin ya da elekrom?knat?slardan (elektromanyetik mercek) olu?an ve optik merceklerin ???k demetlerini sapt?rd??? gibi, yьklь parзac?k demetlerini de sapt?ran eksenel bak???ml? dьzenek. (Elektron ak?mlar?n? yak?nsatmaya olanak veren elektron mercekleri birзok ayg?tta, цzellikle elektron mikroskoplar?nda kullan?l?r.)Mad: Kenarlara do?ru incelen, nispeten az kal?nl?kta mineral y???n?.
Oftalmol: Yapay gцzmerce?i genellikle katarakt nedeniyle з?kar?lan gцzmerce?inin yerine tak?lan implant.(Afaki durumunda gцzlьkle yap?lan dьzeltmeye gцre зok daha iyi oldu?undan bьyьk bir geli?me gцstermi?tir:gцrme alan?n? tam gцrьr ve gцrьntьlerin boyutlar?n? da bьyьtmez.)
Opt: Basamakl? mercek ya da Fresnel merce?i merkezi bir mercek ile k?r?c? ya da yans?t?c? зe?itli halkalardan olu?an ve ko?ut ???kl? geni? bir demet elde etmek iзin deniz fenerlerinde kullan?lan optik sistem.
Radyotekn: Radyoelektriksel mercek, bir radyoelektrik dalgas?n?n yay?lmas?nda, faz gecikmeleri olu?turmaya yarayan ve bцylece yak?nsama ya da ?raksama etkileri yaratan dьzenek; faz gecikmelerinin de?eri gelme aз?s?na ya da dьzenekten geзen ???n?n konumuna ba?l?d?r.
Ansikl. Opt: Bir mercek, genellikle kьresel olan iki yьzeyle (diyoptrlar) s?n?rl?, k?r?c? ve saydam bir ortamdan olu?ur. Do?urucular? ko?ut olan iki silindir yьzeyle s?n?rl? mercekler de vard?r.
Mercek: Bir cisimden gelen ???k ???nlar?n? odaklayarak cismin optik gцrьntьsьnь olu?turmaya yarayan cam ya da bir ba?ka saydam malzemeye denir. Foto?raf makinesi, gцzlьk, mikroskop, teleskop gibi ayg?tlarda merceklerden yararlan?l?r. I??k, merce?in iзinde hava da oldu?undan daha yava? ilerler;

bu nedenle de ???k demeti hem merce?e girerken hem de mercekten з?karken k?r?l?r, yani aniden do?rultu de?i?tirir; merceklerin ???k ???nlar?n? odaklama etkisi de bu olgudan kaynaklan?r
Merceklerde, duyarl? biзimde i?lenmi? iki kar??t yьzey vard?r; bu yьzlerin her ikisi de kьresel olabilece?i gibi, biri kьresel цteki dьzlemsel olabilir. Mercekler, yьzeylerinin biзimine gцre, зift d??bьkey, dьzlem d??bьkey, yak?nsak aymercek, зift iзbьkey, dьzlem iзbьkey ve ?raksak aymercek olarak s?n?fland?r?l?r. Merce?in e?ri yьzeyi, gelen ???k demetindeki farkl? ???nlar?n farkl? aз?larla k?r?lmas?na neden olur ve bu da, ???k demetindeki paralel ???nlar?n tek bir noktaya do?ru yцnelmesine (yak?nsama) ya da bu noktadan цteye do?ru yцnelmesine (?raksama) yol aзar. Bu noktaya merce?in odak noktas? ya da asal oda?? denir. Bir cisimden yay?lan ya da yans?yarak gelen ???k ???nlar?n?n k?r?lmas?, bu ???nlar?n farkl? bir yerden geliyormu? gibi alg?lanmas?na yol aзar ve nitekim bu farkl? yerde de cismin optik bir gцrьntьsь olu?ur. Bu gцrьntь gerзek (foto?raf? зekilebilir ya da ekran yans?t?labilir) olabilece?i gibi sanal da (mikroskopta oldu?u gibi, ancak merce?in iзinden bak?larak gцrьlebilir) olabilir. Cismin optik gцrьntьsь cismin kendisinden daha bьyьk ya da daha kьзьk olabilir; bu durum, merce?in odak uzakl???na ve cisim ile mercek aras?ndaki uzakl??a ba?l?d?r.
Duyarl? ve net bir gцrьntь olu?turabilmek iзin genellikle tek bir mercek yetmez; bu nedenle de цrne?in teleskoplarda, mikroskoplarda ya da foto?raf makinelerinde, de?i?ik mercek kombinasyonlar?ndan yararlan?l?r. Bu tьr mercek gruplar?ndaki merceklerden baz?lar? d??bьkey ve baz?lar? iзbьkey olabilece?i gibi bunlar?n baz?lar? k?rma ya da ay?rma gьcь yьksek ve baz?lar? da k?rma ya da ay?rma gьcь dь?ьk camdan yap?lm?? olabilir. Gruptaki mercekler, her birinin sap?nc? (aberasyon) istenen dьzeyde olacak ve net bir gцrьntь elde edilebilecek biзimde, duyarl?l?kla saptanm?? uzakl?klarda yerle?tirilir ya da ьst ьste yap??t?r?l?r. Mercekler yerle?tirilirken yьzeylerinin e?iklik merkezinin asal eksen ya da optik eksen denen dьz bir hatt?n ьzerinde bulunmas?na цzen gцsterilir.
Mercekler зok de?i?ik зaplarda yap?labilir; цrne?in mikroskoplarda 0,16 cm, teleskoplarda ise 100 cm’lik mercekler kullan?labilir. Daha bьyьk teleskoplarda mercek yerine iзbьkey aynalardan yararlan?l?r.
Mercek Зe?itleri:
Yьzlerinin durumuna ve biзimine gцre, ьзь ince kenarl?, ьзь de kal?n kenarl? olmak ьzere alt? tьr mercek ay?rt edilir. Yьzlerin C1 ve C2 e?rilik merkezlerinden geзen do?ruya merce?in ana ekseni ad? verilir ( yьzlerden biri dьzlemse, merkezlerden biri sonsuza gider). S1 S2 uzunlu?u merce?in kal?nl???d?r. Kal?nl?k, yьzlerin e?rilik yar? зap? kar??s?nda цnemsiz kal?yorsa, mercek ince, kar??t bir durum sцz konusu oldu?unda da kal?nd?r. ?nce kenarlar?n baz? цzellikleri, incelenmesi daha gьз olan kal?n merceklere de yayg?nla?t?r?labilir.
?nce mercekler: ?nce mercekler durumunda S1 ve S2 noktalar?n?n, ana eksen ьzerinde bulunan ve merce?in optik merkezi ad? verilen bir O noktas?nda birbiriyle kar??la?t?klar? kabul edilir. ?nce mercekler ince kenarl? ya da kal?n kenarl? olabilirler. ?nce kenarl?lar yak?nsak merceklerdir: Ana eksene paralel olan her ???n demeti bir F noktas?nda yak?nsayarak gцrьnьr hale geзer. Kal?n kenarl?lar sцz konusu oldu?undaysa mercek ?raksakt?r. Bu sonuзlar k?r?lma yasalar?ndan kaynaklan?r. Bir merce?in, bir cismin tam belirgin (net) bir gцrьntьsьnь vermesi iзin, cismin her noktas?na gцrьntьnьn bir noktas? denk dь?melidir: Bu durumda sisteme stigmatik ad? verilir. Bunu gerзekle?tirmek зok gьз, hatta bьyьk boyutlu cisimler sцz konusu oldu?unda olanaks?zd?r. Bununla birlikte, gцrьntьyь olu?turmak ьzere kullan?lan ???nlar?n ana eksen ile yapt?klar? e?im az oldu?u ve mercekten optik merkeze yak?n geзtikleri zaman (Gauss ko?ullar?) yeterli derecede iyi bir sonuз elde edilir.
Bu durumda, ana eksene dik bir dьz cisimden, eksene dik bir dьz gцrьntь sa?lan?r. Gцrьntь, bu noktaya yerle?tirilmi? olan bir ekran ьzerinde gцzlenebiliyorsa buna gerзek gцrьntь, kar??t durumdaysa zahir gцrьntь ad? verilir.
Yak?nsak mercekler: Ana eksene paralel ???nlar?n yak?nsama noktas? olan F noktas?na ana gцrьntь-odak ad? verilir. Bu odak ana eksen do?rultusunda, sonsuzdaki bir nesne-noktan?n gцrьntьsьdьr.(uygulamada nesne-noktan?n gцrьntьsьnьn tam F ьzerinde olmas? iзin, bu noktan?n OF uzunlu?unun on kat? kadar bir uzakl?kta bulunmas? зo?unlukla yeterli olur.)
Цte yandan, ana eksen ьzerinde цyle bir F noktas? da belirlenebilir ki, F’ten з?kan ???nlar mercekten geзtikten sonra ana eksene paralel bir ???n demeti olu?tururlar. Sцz konusu F noktas?n?n gцrьntьsь bu durumda ana eksen ьzerinde sonsuzda bulunur ve F noktas?na ana nesne-odak ad? verilir.
OF ve OF’ uzunluklar? s?ras?yla merce?in nesne-odak uzakl??? ve gцrьntь-odak uzakl??? olarak adland?r?l?r. Ana eksene e?ik olarak gelen paralel bir ???n demeti, ana eksene F’ nokatas?nda dik olan bir dьzlemde ki bir H’ noktas?nda (ikincil gцrьntь-odak) yak?nsar; bu dьzlem, gцrьntь-odak dьzlemidir. Ayn? biзimde, ikincil nesne-odak ve nesne-odak dьzlemi tan?mlanabilir.
B?R NESNEN?N YAKINSAK B?R MERCEK ARACILI?IYLA VER?LM?? GЦRЬNTЬSЬNЬN GEOMETR?K OLARAK ELDE ED?LMES?. Basit olarak bir AB do?ru parзas?yla gцsterilmi? olan dьz bir nesne ve mercek konumu ve boyutlar? зizim yoluyla saptanabilen bir A’ B’ gцrьntьsь verir(Зizim kolayl??? iзin baz? noktalar ana eksenden uzakla?m?? olsalar bile, Gauss ko?ullar?n?n gerзekli?i kabul edilir). Merce?in ana ekseni ьstьnde bir A noktas?yla, bu eksene dik olan AB do?rusu seзilir. Aranan gцrьntь, merce?in ana eksenine dik olan ve B noktas?ndan B’ gцrьntьsь bilindi?inden tam olarak saptanan bir A’B’ do?ru parзas?d?r. B’ elde etmek iзin, B’den з?kan demetin iki цzel ???n? gцz цnьne al?n?r(geometride, bir nokta, bilinen iki do?runun kesi?mesiyle tam olarak belirlenir);sцzgelimi, F noktas?ndan geзerek gelen ???nla, O optik merkezden geзerek gelen ???n kullan?labilir. Bu iki ???n?n kesi?me noktas?, aranan B’ noktas?d?r(B’den geзen ???nlar?n tьmь, mercekten geзtikten sonra B’ noktas?ndanda geзerler). Nesnenin konumuna gцre gцrьntь gerзek yada zahiridir.
Iraksak mercekler:Ana eksene paralel ???nl? bir demete F’ noktas?ndan з?k?yormu? gibi olan ?raksak bir demet denk dь?er; bu noktaya anagцrьntь-odak denir. Ana nesne-odak ad? verilen birF noktas?nda, zahiri olarak yak?nsayacak biзimde bir demetin mercek ьstьne gцnderilmesiyle, ana eksene paralel olarak ortaya з?kan bir demet elde edilir. Yak?nsak mercekteki gibi, ?raksak merceklerde de gцrьntь-odak ve nesne-odak dьzlemleri ile gцrьntь-odak ve nesne-odak uzakl?klar?’n?n tan?m? yap?l?r.
B?R NESNEN?N IRAKSAK B?R MERCEK ARACILI?IYLA VER?LM?? GЦRЬNTЬSЬNЬN GEOMETR?K OLARAK ELDE ED?LMES?. Burada da yak?nsak mercekler iзin yap?lan i?lemin ayn?s? gerзekle?tirilir:B noktas?ndan з?kan iki цzel ???n (sцzgelimi,biri O’ dan, цteki F’ den geзen ) kullan?l?r. Birincisi sapmaz;ikincisiyse ana eksene paralel olarak з?kan bir ???n gibi sapar. Bu iki ???n?n kesi?me noktas?, aranan B’ noktas?d?r. Nesnenin konumuna gцre, gцrьntь gerзek yada zahiridir.
Mercek Sap?nзlar?:
Mercek Gauss ko?ullar?na uygun olarak kullan?lmad??? zaman, elde edilen gцrьntьler bozulur ve sap?nз (aberasyon) diye adland?r?lan olaylar gцrьlьr.

Renkser Sap?nз: Beyaz ???kta ayd?nlanm?? bir nesne, az ya da зok цnemli renklenme gцsteren bir gцrьntь verir. Buna merce?in k?r?lma indisinin, ?????n dalga boyuyla birlikte de?i?mesi yol aзar. Beyaz ???k farkl? renklerdeki belirli say?da ???n?m?n ьst ьste gelmesi biзiminde ele al?n?rsa (tek bile?enli [tek renkli] ???n?m) bu ?????n k?rm?z? ???n?mlar? morunkilerle ayn? noktaya yak?nsamazlar. Bцylelikle farkl? renklerde birзok gцrьntь elde edilir. Bunlar ancak k?smen ьst ьste gelirler.
Geometrik Sap?nз: Bьyьk aз?l?ml? bir demet kullan?ld???nda bir nesne noktas?, bir P’gцrьntь noktas? verir; зьnkь merce?in kenar bцlgelerinden geзen ???nlar eksene yak?n bцlgeden geзenlere oranla daha зok parlar; yak?nsak bir merce?in merkez bцlgesine gцre kenarlar? da yak?nsak, ?raksak bir merce?in kenarlar? da daha ?raksakt?r (kьresel sap?nma). Yukar?daki bozulma dьzeltilse bile, mercek, ana eksenin yak?n?nda bulunan bir noktan?n gцrьntьsьnь, bu noktadan з?kan demet зok geni?se normal biзiminde vermez. Biзimi kuyruklu y?ld?z? (komet) an?msatan bir leke elde edilir; bu sap?nca koma ad? verilir.
Dar demetlerin kullan?lmas?, kusurlardan ar?nm?? gцrьntьlerin elde edilmesi iзin yeterli olmaz. Gerзek merce?in ana eksenine зok e?imli olarak gelen ince bir ???k demetiyle nesne-noktan?n iki ayr? gцrьntьsь meydana gelir. Astigmatizm ad? verilen bu sap?nз bir dairesel yar? зaplar?n? ayn? anda net bir gцrьntьsь elde edilmesinin olanaks?zla?mas?ndan kaynaklan?r: Yatay зap belirgin olunca dikey зap belirsizdir; bu durumun tersi de sцz konusudur.Ayr?ca bu kusurlar dьzeltilse bile ana eksene dik olan geni? bir dьzlemsel yьzeyin gцrьntьsь e?ri bir yьzeydir. Bu kusara alan e?rili?i ad? verilir.
Yukar?da sцzь edilen kusurlar giderildikten sonra ba?kalar? ortaya з?kabilir; bunlar?n sonucu olarak gцrьntьlerin do?rusal bьyьmesi, merce?in ekseninden uzakla?t?kзa artar. Bцylece, eksenden geзmeyen bir do?ru зizgi iзbьkeyli?i gцrьntьnьn merkezine do?ru (f?з? biзiminde bьkьlme) ya da ters yцnde (hilal biзiminde bьkьlme) dцnmь? olan e?ri bir зizgi verir.
Bu sap?nзlar?n azalt?lmas? sorunu зok gьзtьr, зьnkь dьzeltilmeleri iзin gerekli ko?ullar зo?u kez birbirine kar??tt?r. Gцzlьkзьler, iste?e gцre, зe?itli merceklerin biзimlerinden, maddelerinden ve kar??l?kl? yerlerinden yararlanmak amac?yla bir зok merce?i bir arada kullan?rlar.
Цzel Mercekler:
Silindirik mercekler, silindir bir yьzey ve bir dьzlemle, kьresel-silindirik mercekler bir kьre ve silindirle s?n?rland?r?lm??t?r. Baz? merceklerse yьzlerinden biri bir dьzlem ya da bir kьreyle de?i?tirilebilen, iki tor yьzeyiyle s?n?rland?r?lm??t?r; bu tor mercekler цzellikle gцzlerdeki astigmat durumunun dьzeltilmesine yararlar. Fresnel’in deniz fenerlerinde kullan?lan kademeli mercekleri eksenin kьresel sap?nc?n?n k?smen, ama yeterli olarak giderilmesini sa?lar. Merkez bцlgesinin kal?nl???n?n azalt?lmas?, bьyьk зapta uygulamalar?n gerзekle?tirilmesine olanak verir. Bцylelikle ?s?nma ve bьyьk enerji yitimi tehlikesi de azalt?lm?? olur.
Merceklerin Kullan?ld??? Yerler:
D??bьkey mercekler foto?raf makinelerinde kullan?l?r. Foto?raf makinesinde, merce?in hemen arkas?nda bir foto?raf filmi bulunur. Foto?raf makinesinin boyutlar? ve film ile mercek aras?ndaki uzakl?k gцz цnьnde tutlacak olursa, foto?raf? зekilecek gцrьntьnьn makineye oldukзa uzak oldu?u kavranabilir. ??te mercek bu uzaktaki cisimlerden, insanlardan ya da manzartadan gelen ???k ???nlar?n? toplayarak ard?ndaki film ьzerinde цdaklar ve burada gцrьntьnьn ba? a?a??, yani ters bir resmini olu?turur. Refleks tipi makinelerde, birincisinin ayn?s? ikinci bir mercek daha bulunur; bu mercek, ayn? gцrьntьyь arkadaki bir cam ekran?n ьzerine dь?ьrerek foto?rafз?n?n odaklama ayar?n? iyi yapabilmesine ve зekece?i resmi tam olarak gцrebilmesini sa?lar.
Zoom objektifli?i makinelerde ise odak uzakl???n?n de?i?mesini sa?layan ayr? bir mercek sistemi bulunur.
Sinema filmi gцstericilerinden ya da slayt makinelerinde parlak biзimde ayd?nlat?lm?? filmden gelen ???k ьzerine dь?ьrmeye yarayan d??bьkey mercekler kullan?l?r. Film yaln?zca 35 mm geni?li?indedir, ama ekran ьzerine dь?ьrьlen gцrьntьnьn geni?li?i metrelerce olabilir.
Gцzdeki Mercek :
Gцzde de, gцrьntьyь olu?turan bir d??bьkey mercek sistemi vard?r. Цndeki kavisli, saydam katman (kornea) ile aras?ndaki suyumsu s?v? bir s?v? mercek olu?turur; gцzbebe?inden (iristeki kьзьk delik ) gцze giren ???k, ilk a?amada bu mercek taraf?ndan odaklan?r. Sonra ???k, gцzbebe?inin ard?nda yer alan, iзteki d??bьkey gцz merce?inden geзer. Bak?lmakta olan cismin gцrьntьsьnьn odaklama ayar?n?n yap?labilmesi iзin, kьзьk kaslar gцz merce?inin e?rili?ini ve biзimini de?i?tirebilir. Gцrьntь, gцzьn arkas?nda, a?tabaka denen ????a duyarl? bir alan?n ьzerinde olu?ur. Mercek sistemi d??bьkey oldu?undan gцrьntь ba? a?a?? gelmi? durumdad?r;gцrьntьyь do?ru konuma getiren beyindir.
Merce?in Olu?turdu?u Gцrьntь:
Elinize d??bьkey, yani yak?nsak bir mercek al?n ve merce?i bir cisme iyice yakla?t?r?n; цyle ki, mercek ile cisim aras?ndaki uzakl?k, merce?in odak uzakl???ndan daha kьзьk olsun. Bu durumda cismi do?al konumunda, am bьyьltьlmь? olarak gцreceksiniz. Daha sonra merce?in ard?na, yani sizin bakt???n?z taraf?na bir kart koyun; bu durumda, kart?n ьzerinde cismin gцrьntьsьnьn olu?mad???n? fark edeceksiniz(oysa pencereye tutulan mercek цrne?inde gцrьntь olu?mu?tu ). Kart, film yada ekran ьzerine dь?ьrьlebilen gцrьntьlere “gerзek “ gцrьntь denir. Bu tьr yьzeylerin ьzerinde olu?turulamayan gцrьntьlere de sanal gцrьntь ad? verilir yada eski ad?yla zahiri gцrьntь denir. Sanal gцrьntьler ancak merce?in iзinden bak?larak gцrьlebilir.
Bir bьyьteз ya da oyuncak bir teleskopla bakarken, gцzlenen cismin зevresinde genellikle renkli saзaklar?n olu?tu?unu gцrьrsьnьz. Bunun nedeni farkl? renklerden ???k ???nlar?n?n mercekten geзerken farkl? aз?larla k?r?lmas?d?r. Цrne?in, mavi ???k ???nlar? k?rm?z? ???k ???nlar?ndan daha bьyьk bir aз?yla k?r?lmaya u?rar. Beyaz ???k, gцkku?a??ndaki bьtьn renklerin kar???m?ndan olu?tu?u iзin, gцrьntьnьn зevresinde bir gцkku?a?? saзa?? olu?ur. Bu saзa?? gidermek iзin mercek, her biri ayr? tьr camdan yap?lm?? iki katman halinde haz?rlan?r. Bu tip merceklere bile?ik mercek denir. Bunlar?n ьretimi oldukзa zor ve masrafl?d?r; kaliteli foto?raf makinelerinin ve dьrbьnlerin pahal? olmas?n?n nedeni de budur.
Merceklerin Yap?m? ve Tarihi:
Mercekler, cam bloklar?n?n karborundum (silisyum karbьr) ya da korindon (alьminyum oksit) gibi a??nd?r?c? bir tozla z?mparalanmas?ndan sonra, demir oksitli bir cila macunuyla perdahlanmas?(parlat?lmas?) yoluyla haz?rlan?r. Bu i?lemlerden baz?lar? makineyle gerзekle?tirilir, ama gene de mercek yap?msьreci yava? ve pahal?d?r; son perdah i?lemi ve merce?in s?nanmas? bьyьk hьner ister. Gьnьmьzde, gцzlьk cam?, kontak lens ve bьyьteз yap?m?nda plastiklerden de yararlan?l?r; bu tьr gцzlьk camlar?na piyasada organik cam denir.
Eski Yunanl?lar ve Romal?lar, gьne? ???nlar?n? odakl?yarak ate? yakmak iзin bazen iзi su dolu cam kaplardan yararlan?rlard?. Gцzlьk ve bьyьteз 1300’den цnce; teleskop 1608’de icat edildi. Зok gьзlь bir bьyьteз tьrь olan M?KROSKOP;TELESKOP kendi maddelerinde ayr?nt?l? olarak i?lenmi?tir. Toplui?ne ba?? bьyьklь?ьndeki merceklerden, 1 metre зap?ndaki merceklere kadar зok de?i?ik boyutlarada mercekler yap?labilir. ABD’de, Wisconsin’deki Yerkes Gцzlemevi’nde bulunan bьyьk teleskopun objektif bьyьklь?ь 1 metredir.

Share ing jaringan sosial


Similar:

Puanınız 000-040 arası ise; Bu mesleklere ilginiz yok. Puanınız 040-080...

Aşağıdakilerden hangisinde verilen yargılar an-lamca birbirine yakındır? (2005 kpss)

180 tanedir. 2-Kuzey yarımküredeki 90 tane paralel dairesine kuzey paralelleri

Evaluasi program kerja tahunan sma insan cendekia al muslim

1- ilk bakışta kırmızının çeşitli tonlarında vakamı diye adlandırılan...

1. Servis veya Laboratuvarın adı : Astronomi Laboratuvarı

SÜre öĞrenme alani : Bİrey ve toplum üNİte : İletiŞİm ve insan iLİŞKİleri...

1571’de do?mu? olan Kepler, astronominin ana hatlar?n? ц?rendikten...
Ьstelik bu aз? gьne? etraf?nda dцnen yeryьzьnden цlзьldь?ь iзin, i?lem daha zorla??yordu

Aba saygıdeğer, saygıya layık kişi. Bazı Türk boylarında “ana’’,...

Aba saygıdeğer, saygıya layık kişi. Bazı Türk boylarında “ana’’,...

Astronomi


Nalika Nyalin materi nyedhiyani link © 2000-2017
kontak
a.kabeh-ngerti.com
.. Home